Tuesday, 29 September 2015

Sual ChungChang



Sual Chungchang
Sual chungchang ah, sual hi engtia lo awm nge? Eng vanga lo awm nge tih leh tu siam nge tih thu te hi tunhma atanga inhnialna tawp awm thei lo anga ngaih a ni thin. Tunlai in Mizo thangtharte ah he zawhna pawh hian hmun a khuar thuk hle a, hei vang hian rinna kawnga pachhiatna pawh a thlen fo thin. Chuvang chuan nakin lawk a Kohhran kutke la ni mai tur te hian kan hriat chian angai hle mai.
Sual hi engtia lo awm nge?
David Hume Pathian awm ringlo mi chuan ti hian inhnial theihna turin a rawn chhawp chhuak a “Pathian hi engkim bul a ni kan tih chuan sualna pawh hi Pathian siam a ni ang, chuti anih chuan kan Pathian hi Pathian tha leh sual hua Pathian a ni lovang. Pathianin sual a siam lo kan ti a nih chuan sual chu a awm tho si a, Pathian hi engkim siamtu leh thuneitu a ni lo tihna a niang” tiin.
Ti zawng hian sawi ta ila, Pathian hi engkim bul a nih chuan sual hi engtinnge a lo awm ve ngawt mai le? Pathian chuan sual chu a haw hle si a (Deut 25: 16; Sam 5:4; 11:5; Zak. 8:17; Lk.16:15), Amah chu Pathian thianghlima ni tih (Is.6:3) ah kan hmu bawk a, fel lohna reng reng nei lo (Duet. 32:4; Sam 92:16), niin “Pathian chuan thil suaksual tiin, Engkimtitheia chuan thil dik lo chu a ti teuh lo vang” tih (Job. 34:10) kan hmu bawk a. Kan Pathian ni lo hi siamtu dang an awm em ni?
Mizo Bible-ah Isaia 45:7 hi “Eng ka siam thin a, thim pawh ka siam thin a ni; remna ka siam thin a sualna pawh ka siam thin a ni; kei hi LALPA, chung thil zawng zawng ti thin tu chu ka ni” tia dah a ni a. chuti a nih si chuan Pathianin sual a siam em ni?
Lehlin Tharah thung chuan sualna pawh ka siam thin a ni tih hi ‘vanduaina te ka thlen tir bawk’ tiin a dah a. He tia lehlin hi a fuh zawk mah awm e, a sawi duh ber chu chang 5-6 a mi, Pathian pakhat chuah lo chu Pathian dang reng reng awm loh thu a ni a, chuvangin sual hi Pathian siam a ni lo a, siam theitu dang pathian pawh an awm hek lo. Chuti a nih bawk si chuan sual chu a awm tho bawk si a, engtia lo awm nge ni ta le?
Synod-in Rawngbawltu Chawimawina apek dawngtute zinga pakhat Pu Lalkhera khan Sual hi Pathian siam em ni tih zawhna ti hian thiam takin a chhanga, “Pathian lo siamtu dang an awm lo va, mahse sual chu Pathian siam a ni lo: a thilsiam te hmangaih takin zalenna a pe a, a thilsiam atang chuan sual chu a lo awm a ni. Mizo pa in hmun awih-ah in kan sa a, kan sa kan sa a, a tawpah chuan kan sak ve miah loh inhnuai a lo awm ta ang hian Pathian thilsiam te atang chuan sual chu a lo awm a ni” ti in. 
Evil eh Adama tlukna atangin Bible chuan Sual a chhui ber a, Pathian anna hloh emaw, Pathian laka thi tih emaw in a sawi bawk thin.Khaikhawmna atan chuan Sual chu Pathian thu awih lohna leh Pathian hawisanna, Pathian laka helna tiin sawi tai la a chiang mai awm e.




Sual chu enge ni?
Bible-ah sual sawina tawngkam chi hrang hrang hman a ni a, nih tur ang ni pha lo, tum thelh, khawlohna, dan bawhchhiatna, fel lohna, thuawih lohna, helna, tih ang te hi a langsar pawl an ni awm e. Bible- ah hian sual chungchang a sawina tawngkam hi a tam hle mai a. Bible ah hian ‘Sual’ tia a lehlin tlangpui ber ‘Sin’ tih ang chi hi vawi 527 a awm a, thil tha lo lam sawina ‘Evil’ hi vawi 454 vel zet a awm.
Greek ho chuan sual hi tisain thlarau a bawihna niin an ngai ber a. Greek ho finna (Platonic dualism) -ah chuan mihring hian eng lal ram atangin thlarau a dawng a, tisa leh ramsa te nunna ang nunna chu thim lalram atangin a dawng bawk a. Sual chu tisa leh thlarau a lo inbelhbawma, tisain thlarau a a tihbawlhhlawhna a ni a, chuvangin sual hnehna pawh he tisain thlarau a hruaina atang a zalenna (thlarau zalenna) a ni an ti. Hetiang ngaihdan ang chi hi Gnostic zirtirnaah te leh sakhaw lian pui pui Hindu leh Buddhism-ah te pawh a lian hle ni a ngaih a ni.
Hmanlai atanga sual Kristian ten sual an sawifiah dan lar tak pakhat chu ‘Pathian hawisana thilsiam lam hawi’ tih hi a ni. Chu chu Paula’n ti hian a sawi a; “Pathian hre siin Pathian angin an chawimawi lo va; lawmthu pawh an sawi hek lo; thil lawi lo an ngaihtuah ta zawk a, an thinlung a chu a lo thim ta a. Finga inngaiin mi a ah an lo chang a, thi lo Pathian ropuina chu thi thei mihringte leh sava te, fuliafa te rannungte lemah an chantir ta a” (Rom 1:21-23), tih leh “a Siamtu biak aiin a siama chu biain a rawng an bawl ta zawk si a” (Rom. 1:25) tiin a lo sawi a ni.
Pathianin mihringte hi mahnia tlahrang (independent) tur ni loin Amah rinchhan a nung (dependent) turin a siam a, chuvangin Pathian nena lendun chu mihring nihna tura duan a ni. Mihringin Pathian a anna leh mihring a nih famkimna chu Pathian nen an len dun chauhin a ni (Mika 6:8).
Pathiana innghat lo va, amah ring lo a hawisanna hi sual nihna zepui chu a ni. Chuvangin sual chu Pathian nena inkar thil a ni ber a, Pathian leh mihring inkar dik lo chuan mihring leh mihring inkar te, mihring leh thilsiam inkar te a nghawng khawlo zo ta a ni.
Mihring suala an tluk hnua an dinhmun Pathianin a sawi “…mihring chu a chhhia leh tha hriain keimahni ang a lo ni ta..” (Gen 3: 22b) a ti a. Helai ah hian zawhna awm thei chu..tlukna awm hmain “Pathianin Ama anpuiin mihring a siama” tih kan hmu a..nimahsela, mihring suala a tluk hnuin “Keimahni ang alo nita” tih kan la hmu cheu mai si a, enge maw awmzia ni ta tih zawhna a awm thei a. Hei hi ti hian sawi ta ila, tlukna awm hma chuan Mihring chuan Pathianin tha a tih kha tha ti a, tha lo a tih kha tha lo ti a, nimahsela tlukna awm hnu ah chuan Pathian ring loin anmahniin tha leh tha lo chungchangah ngaihdan hrang an nei ta tihna a ni mai awm e.
Chuti chuan, Mihring chuan Pathian a hawisan rualin innghahna dang a zawng lo thei lo a, Pathian lak ata then a nihin amaha Pathian hmun ruakawm luah turin thil dang a zawng a, chu chu thilsiam lam hawi (conversio ad creaturum) an tih chu a ni. Tichuan amah leh amah a indah pawimawh ber loh pawhin ama thil siam chawp emaw Pathian thilsiam emaw te biain, chu chu a nun kaihruaituah a hmang ta a ni. Chu chu Pathian lam hawisanna nun, Pathian nena inpawl leh lendun theihna dal thin tu chu Sual kan tih chu a ni.
Source:
Rev. Challianngura., “Chhandamna
Rosiamliana Tochhawng.,Kohhanin Sual Thu leh Chiandamna Thu a Kalpui Dan
Robin boyld., “Kristadvaita

Wednesday, 22 July 2015



INPUMPÊKNA

Chhiar Tur: Philippi 1:29; 2:5-8; I Thessalonika 5:16-23    HK. Hmingthanzuala

Inpumpêkna Awmzia
Inpumpêkna tih hian ‘a bo a bang awm lova rilru leh taksa inhlanna, hrehawm tuar huama nun zawng zawng inpêkna’ a ni ber mai awm e. Kristian nun leh thlirna atanga sawifiah tur erawh chuan, Rilru, Taksa leh Thlarau Krista hnena inpumpêkna ti ila a fiah kim thei ber zâwk awm e.  Rom. 12:1-2-a kan hmuh angin Pathian khawngaihna avanga Pathian lawm tlâk leh thianghlima kan awm theihna tur leh khawvel dan zawm lova Krista duhzâwng keimahniah a lan chhuah theihna tura Pathian tana inserh hranna leh mi dang tan pawha malsawmna ni thei tura harsatna leh hrehawmna tuar huamna hi inpumpêkna chu a ni.                        

Inpumpêk hi Eng Nge a Pawimawhna
Inpumpêkna tel lo chuan khawvel thil tak pawhin a vawrtâwp thleng lovin kawng chanve vel chauh zawh ang a nih theih. Krista nunze dik tak mihring nunah hian a lang chhuak thei lova. Mihring pianpui nunzia hrim hrim hi mahni duhzâwng a tal chak tlat nun, thu neitu dang awm lova mahni lawm zâwng zâwnga nun duh \hin a ni. Chu chu Rom. 8:5 a, ‘tisa mi, tisa dan’ tia a sawi, nu pum chhung a\ang renga Pathian laka then nunzia a ni (Sam 58:3). He tisa dan hian thlarau thianghlim rin chhanna tak tak tel lovin, pianpui \hatna te, insum theina te, tih tak zetna tello te hmangin ringtu min hruai \hin. Nimahsela mihring \hatna hian tawp chin a neih avangin kan tlu chhe leh fo va, thui tak rawng kan bawl thei lo va, hnehna nun kan nei thei lo va ni.

Ringtute hian harsatna hrang hrang kan tawk \hin, mahni tha chakna hmanga beih kan tum hian kan tlu sawp leh \hin. Hnehna kan neih theihna tur chuan Thlarau Thianghlim hnena kan inpumpêk chauh hian inpumpêkna tluantling a lo thleng thei a ni. “Chakna ni lovin, thiltihtheihna ni hek lovin, ka Thlarau zâwkin le,” tih thu chauh hi inpumpêkna tihlawhtlingtu ber chu a ni. Chu Thlarau Thianghlim chuan he tisa dan hi hneh a tum tawh zâwk a, mihring duh dan leh \ha tih dan kalsanin a chhuhsak ta zâwk a, Thlarau Thianghlim chu thuneitu lal berah a dah a, a hruaina ang zela awma thuawihna famkim nena kan intukluh hnuah chauh sual hnehna nun, thlarau rah; hmangaihna, hlimna, remna, dawhtheihna, ngilneihna, \hatna, rinawmna, thuhnuairawlhna leh insumtheihna te kei mahniah a lo lang \hin (Galatia 5:22-23). Chu inpumpêkna ngei chu kan van kai theihna tur atana permit pawimawh tak chu a ni.

Krista Rilru Pu-a Inpumpêkna
Inpumpêk tur chuan Krista rilru kan \awmpui a ngai a ni. Chu rilru zia chu in han zîr leh dawn teh ang.

Thuawihna
1 Kor. 6:20 Mahni ta pawh kan ni tawh lo va, mana lei kan nih tawh zâwk avangin Thlarau hruaia kan awm hi ringtute awm dan tur pawimawh tak a ni. Lal Isua nun kan thlir chuan thuawihna ropui ber chu Pathian anga awm kha thil thlakhlelh hleihtheiha ruat lova thi khawp hiala thu zawma a awm kha a ni. Hei hi ringtuten kan entawn tur pawimawh tak chu a ni. Kan tuarna tur, kan mualphona tur leh tihretheiha kan awmna tur pawh ni se, Pa thu zawm tlat hi ka tih makmawh a ni. Thuawih famkimna hi inpumpêkna a lo ni a, nimahsela mahni inkhawngaih \hin mite tan chuan thil theih niin a lang lo.

Tlâwmna
Tlâwmna hi Lal Isuan khawvel a hnehna hmanrua ber pakhat a ni. Isaia 53:7-ah, “Ani chu hnehchhiahin a awm a; nimahsela a inngaitlawm a, a ka pawh a ang lo; Beram talh tura an hruai ang leh, Beram a hmul mettu hmaa ngawi renga awma ang maiin; a ni, a ka a ang lo”, tih ziak kan hmu. Lal Isuan mahni in chhanhimna turin thil tih theihna a nei lo a ni lova, Lei leh Vana thuneihna zawng zawng neitu khan thiltihtheihna chu a nei teh meuh mai. Nimahsela, a thiltihtheihna leh ropuina mahni inchhanhim nana hman a tum miah lo va, mi dang tana a luang ral kha a inngaihtlawmna lairil ber leh inpumpêkna nun tichiangtu ber chu a ni. Mihring rilru chapo leh mahni lam in haivur duhna hmun a\ang chuan thil harsa tak a ni ngei ang. Inngaihtlawm chawp leh \hat chhuah chawp lam a ni lo va, Pathian thu anga kan tih tur dik tak ti tura tlawm mai hi a ni zâwk.

Inpêkna
Inpêkna tih hian a chunga kan sawi tak thuawihna leh tlawmna nen khian inang khat reng pawhin a ngaih theih awm e. Rawngbâwlna chungchângah emaw thilpêk chungchângah pawh nise mahni lam tuipuizawnga rawngbâwl leh mahni lam hek lo tawk vela thilpêk pek hi mihringte chuan kan duh tawk mai \hin. Nimahsela, hla thu-a, “Ka nun I tan ka pe, eng nge min pek ngai le?” tih kan hmuh ang khan, Lal Isua kan tana nun hlantu khan A tan kan theihna zawng zawng nena kan luan ral, kan inpumpêkna hi a phût tlat a ni.

Inpumpêkna Hlutna
Gal 2:20 ah “Krista hnenah khenbehin ka awm ta; nimahsela, ka nung a ni...” tih ziak kan hmuh ang khan inpumpêkna hi nun tam kan neihna tur leh chhandama kan awm theihna tur chu a ni. Thlarau thianghlima kan inpumpêknaah chuan nun a danglam lo ngai lo va, miten keimahni nunah pawh Krista hmel an hmu thei \hin. Mahni lam tuarin emaw hrehawmin awm mah ila, midang ten malsawmna an chang thin. He hmun a\ang hian tuarna phêna malsawmna te, lungngaihna ruama hlimna te, lawm zel nun te ringtuten kan chhar chhuak \hin. Hlim tlang taka chhungkua min phuar khawmtu, kan hmelma te nen lam pawh inremna min siam sak \hin.


Tlipna
Atawp ber ah chuan Tirhkoh Paula’n “He rilru, Krista Isua pawha awm bawk kha, nangmahniah awm rawh se;” a tih hian kan rilru ah Krista rilru awm rawh se a ti satliah mai a ni lo va, a taka hmanga, nun chhuahpui tura min fuihna a ni. Chu nun ze mawi tak chu engtin nge kei ni hian kan lan chhuah tir ve ang le? “Miten min chhiar, min thlir reng e, ka awm dan zawng zawng min hai lo...” tih hla te hi ram danga awm tan hlei hlei hian a pawimawh awm e. Zirlai kan nih chuan theih tawp chhuah a kan zirlai kan zir mai tur a ni. Materialism chungchang ah pawh kan in ngaihtuah chian angai viau awm e. Mahni phu tawk mil zela zahawm taka inchei te, dehchhuah mil tawk thil neihte, kan nun pawh Krista Chanchintha nena in mawi nun a ni zel tur a ni (Phil. 1:27). Pathian rawng kan bawlna ah pawh thlei bik nei lo leh mite tlawn pah in rawng kan bawl tur a ni lo va, mahni lamin a duh tawk chin nei lovin dik tak leh huaisen tak in kan thawk mai tur a ni. Chutiang zelin, sawrkar hnathawk tan pawh mahni hna ah rinawm takin kan thawk tur a ni. Dik lo taka neih belh thur thur ai chuan dik taka tih avanga chan ngam hi he dam chhunga kan hlimna tur leh Van a kan lawmman ti tam tu tur pawh a ni ngei ang.

Lalpa'n malsawm rawh se. Amen