Sual
Chungchang
Sual
chungchang ah, sual hi engtia lo awm nge? Eng vanga lo awm nge tih leh tu siam
nge tih thu te hi tunhma atanga inhnialna tawp awm thei lo anga ngaih a ni
thin. Tunlai in Mizo thangtharte ah he zawhna pawh hian hmun a khuar thuk hle
a, hei vang hian rinna kawnga pachhiatna pawh a thlen fo thin. Chuvang chuan
nakin lawk a Kohhran kutke la ni mai tur te hian kan hriat chian angai hle mai.
Sual
hi engtia lo awm nge?
David
Hume Pathian awm ringlo mi chuan ti hian inhnial theihna turin a rawn chhawp
chhuak a “Pathian hi engkim bul a ni kan tih chuan sualna pawh hi Pathian
siam a ni ang, chuti anih chuan kan Pathian hi Pathian tha leh sual hua Pathian
a ni lovang. Pathianin sual a siam lo kan ti a nih chuan sual chu a awm tho si
a, Pathian hi engkim siamtu leh thuneitu a ni lo tihna a niang” tiin.
Ti
zawng hian sawi ta ila, Pathian hi engkim bul a nih chuan sual hi engtinnge a
lo awm ve ngawt mai le? Pathian chuan sual chu a haw hle si a (Deut 25: 16; Sam
5:4; 11:5; Zak. 8:17; Lk.16:15), Amah chu Pathian thianghlima ni tih (Is.6:3)
ah kan hmu bawk a, fel lohna reng reng nei lo (Duet. 32:4; Sam 92:16), niin
“Pathian chuan thil suaksual tiin, Engkimtitheia chuan thil dik lo chu a ti
teuh lo vang” tih (Job. 34:10) kan hmu bawk a. Kan Pathian ni lo hi siamtu dang
an awm em ni?
Mizo
Bible-ah Isaia 45:7 hi “Eng ka siam thin a, thim pawh ka siam thin a ni; remna
ka siam thin a sualna pawh ka
siam thin a ni; kei hi LALPA, chung thil zawng zawng ti thin tu chu ka ni” tia
dah a ni a. chuti a nih si chuan Pathianin sual a siam em ni?
Lehlin
Tharah thung chuan sualna pawh ka siam
thin a ni tih hi
‘vanduaina te ka thlen tir bawk’ tiin a dah a. He tia lehlin hi a fuh zawk mah
awm e, a sawi duh ber chu chang 5-6 a mi, Pathian pakhat chuah lo chu Pathian
dang reng reng awm loh thu a ni a, chuvangin sual hi Pathian siam a ni lo a,
siam theitu dang pathian pawh an awm hek lo. Chuti a nih bawk si chuan sual chu
a awm tho bawk si a, engtia lo awm nge ni ta le?
Synod-in
Rawngbawltu Chawimawina apek dawngtute zinga pakhat Pu Lalkhera khan Sual hi
Pathian siam em ni tih zawhna ti hian thiam takin a chhanga, “Pathian lo
siamtu dang an awm lo va, mahse sual chu Pathian siam a ni lo: a thilsiam te
hmangaih takin zalenna a pe a, a thilsiam atang chuan sual chu a lo awm a ni.
Mizo pa in hmun awih-ah in kan sa a, kan sa kan sa a, a tawpah chuan kan sak ve
miah loh inhnuai a lo awm ta ang hian Pathian thilsiam te atang chuan sual chu
a lo awm a ni” ti in.
Evil
eh Adama tlukna atangin Bible chuan Sual a chhui ber a, Pathian anna hloh emaw,
Pathian laka thi tih emaw in a sawi bawk thin.Khaikhawmna atan chuan Sual chu
Pathian thu awih lohna leh Pathian hawisanna, Pathian laka helna tiin sawi tai
la a chiang mai awm e.
Sual
chu enge ni?
Bible-ah
sual sawina tawngkam chi hrang hrang hman a ni a, nih tur ang ni pha lo, tum
thelh, khawlohna, dan bawhchhiatna, fel lohna, thuawih lohna, helna, tih ang te
hi a langsar pawl an ni awm e. Bible- ah hian sual chungchang a sawina tawngkam
hi a tam hle mai a. Bible ah hian ‘Sual’ tia a lehlin tlangpui ber ‘Sin’ tih
ang chi hi vawi 527 a awm a, thil tha lo lam sawina ‘Evil’ hi vawi 454
vel zet a awm.
Greek
ho chuan sual hi tisain thlarau a bawihna niin an ngai ber a. Greek ho finna
(Platonic dualism) -ah chuan mihring hian eng lal ram atangin thlarau a dawng
a, tisa leh ramsa te nunna ang nunna chu thim lalram atangin a dawng bawk a.
Sual chu tisa leh thlarau a lo inbelhbawma, tisain thlarau a a tihbawlhhlawhna
a ni a, chuvangin sual hnehna pawh he tisain thlarau a hruaina atang a zalenna (thlarau
zalenna) a ni an ti. Hetiang ngaihdan ang chi hi Gnostic zirtirnaah te leh
sakhaw lian pui pui Hindu leh Buddhism-ah te pawh a lian hle ni a ngaih a ni.
Hmanlai
atanga sual Kristian ten sual an sawifiah dan lar tak pakhat chu ‘Pathian hawisana thilsiam lam hawi’ tih
hi a ni. Chu chu Paula’n ti hian a sawi a; “Pathian hre siin Pathian angin an
chawimawi lo va; lawmthu pawh an sawi hek lo; thil lawi lo an ngaihtuah ta zawk
a, an thinlung a chu a lo thim ta a. Finga inngaiin mi a ah an lo chang a, thi
lo Pathian ropuina chu thi thei mihringte leh sava te, fuliafa te rannungte
lemah an chantir ta a” (Rom 1:21-23), tih leh “a Siamtu biak aiin a siama chu
biain a rawng an bawl ta zawk si a” (Rom. 1:25) tiin a lo sawi a ni.
Pathianin
mihringte hi mahnia tlahrang (independent) tur ni loin Amah rinchhan a nung
(dependent) turin a siam a, chuvangin Pathian nena lendun chu mihring nihna
tura duan a ni. Mihringin Pathian a anna leh mihring a nih famkimna chu Pathian
nen an len dun chauhin a ni (Mika 6:8).
Pathiana
innghat lo va, amah ring lo a hawisanna hi sual nihna zepui chu a ni. Chuvangin
sual chu Pathian nena inkar thil a ni ber a, Pathian leh mihring inkar dik lo
chuan mihring leh mihring inkar te, mihring leh thilsiam inkar te a nghawng
khawlo zo ta a ni.
Mihring
suala an tluk hnua an dinhmun Pathianin a sawi “…mihring chu a chhhia leh tha
hriain keimahni ang a lo ni ta..” (Gen 3: 22b) a ti a. Helai ah hian zawhna awm
thei chu..tlukna awm hmain “Pathianin Ama anpuiin mihring a siama” tih kan hmu
a..nimahsela, mihring suala a tluk hnuin “Keimahni ang alo nita” tih kan la hmu
cheu mai si a, enge maw awmzia ni ta tih zawhna a awm thei a. Hei hi ti hian
sawi ta ila, tlukna awm hma chuan Mihring chuan Pathianin tha a tih kha tha ti
a, tha lo a tih kha tha lo ti a, nimahsela tlukna awm hnu ah chuan Pathian ring
loin anmahniin tha leh tha lo chungchangah ngaihdan hrang an nei ta tihna a ni
mai awm e.
Chuti
chuan, Mihring chuan Pathian a hawisan rualin innghahna dang a zawng lo thei lo
a, Pathian lak ata then a nihin amaha Pathian hmun ruakawm luah turin thil dang
a zawng a, chu chu thilsiam lam hawi (conversio
ad creaturum) an tih chu a ni. Tichuan amah leh amah a indah pawimawh ber
loh pawhin ama thil siam chawp emaw Pathian thilsiam emaw te biain, chu chu a
nun kaihruaituah a hmang ta a ni. Chu chu Pathian lam hawisanna nun, Pathian
nena inpawl leh lendun theihna dal thin tu chu Sual kan tih chu a ni.
Source:
Rev. Challianngura., “Chhandamna”
Robin boyld., “Kristadvaita”
